BókmenntahugtökHugtökin sem þarf til að tala um sögu eða ljóð, 42 talsins, hvert með einnar setningar skýringu og dæmi. Þú getur rifjað þau upp þangað til þau festast í heilanum.
Rifjaðu hugtökin upp
Í Glósukubbunum koma hugtökin sem þú kannt sjaldnar og hin oftar. Engin skráning, bara upprifjun.
Opna GlósukubbanaFrásagnarhugtök
Hugtökin sem lýsa því hvernig saga er byggð upp og sögð.
Minni
Atriði eða mynstur sem birtist aftur og aftur í mörgum verkum.
Dæmi: Þrítalan í þjóðsögum: þrír bræður, þrjár þrautir, og þriðja tilraunin heppnast.
Flétta
Uppbygging atburðarásarinnar: hvernig höfundur raðar atburðunum og tengir þá saman.
Dæmi: Leyndarmál sem lesandinn veit á undan aðalpersónunni skapar spennu í fléttunni.
Söguþráður
Atburðir sögunnar í þeirri röð sem þeir gerast.
Dæmi: Endursögn á söguþræði svarar spurningunni: hvað gerðist og í hvaða röð?
Sjónarhorn
Staðan sem sagan er sögð frá: hver sér atburðina og hversu mikið sá veit.
Dæmi: Í fyrstu persónu sjáum við bara það sem sögumaðurinn sér sjálfur.
Fyrstu persónu frásögn
Sögumaðurinn er persóna í sögunni og segir frá í fyrstu persónu.
Dæmi: „Ég vissi strax að eitthvað var að.“
Þriðju persónu frásögn
Sagt er frá persónunum utan frá, í þriðju persónu.
Dæmi: „Hún opnaði dyrnar hægt og leit inn.“
Alvitur sögumaður
Sögumaður sem veit allt, líka hugsanir og tilfinningar allra persóna.
Dæmi: „Hann brosti en kveið samt deginum. Hinum megin í bænum hugsaði hún það sama.“
Sögumaður
Röddin sem segir söguna. Sögumaðurinn er ekki sá sami og höfundurinn.
Dæmi: Höfundur getur búið til óáreiðanlegan sögumann sem segir ekki alltaf satt.
Sögusvið
Staðurinn og tíminn sem sagan gerist á.
Dæmi: Reykjavík í dag og sjávarþorp fyrir hundrað árum eru bæði sögusvið: staður og tími saman.
Persónusköpun
Hvernig höfundur byggir upp persónu svo hún verði lifandi og trúverðug.
Dæmi: Persóna verður til úr útliti, orðum, gjörðum og viðbrögðum annarra við henni.
Bein persónulýsing
Eiginleikum persónunnar er lýst berum orðum.
Dæmi: „Hún var þrjósk og hugrökk.“
Óbein persónulýsing
Persónan sýnir hver hún er í orðum sínum og gjörðum, án þess að eiginleikanum sé lýst berum orðum.
Dæmi: Hún réttir upp hönd þegar allir aðrir þegja. Það sýnir hugrekki án þess að orðið „hugrökk“ sé nefnt.
Aðalpersóna
Persónan sem sagan snýst um og fylgt er eftir.
Dæmi: Sagan stendur og fellur með því að lesandinn tengist aðalpersónunni.
Aukapersóna
Persóna sem kemur við sögu án þess að vera í aðalhlutverki.
Dæmi: Besti vinurinn sem aðalpersónan leitar ráða hjá er dæmigerð aukapersóna.
Stígandi
Spennan í frásögninni vex jafnt og þétt fram að hápunkti.
Dæmi: Hvert atvik verður alvarlegra en það síðasta þar til allt springur.
Ris
Hápunktur sögunnar þar sem spennan nær hámarki.
Dæmi: Uppgjörið þegar leyndarmálið kemst upp er ris sögunnar.
Lausn
Lokahluti atburðarásar þar sem greiðist úr flækjunni.
Dæmi: Eftir risið kemur lausnin: hvað verður um persónurnar.
Fyrirboði
Vísbending snemma í sögu um það sem gerist síðar.
Dæmi: Sprungan í stíflunni í fyrsta kafla er fyrirboði flóðsins í þeim síðasta.
Endurlit
Frásögnin hverfur aftur í tíma til atburða sem gerðust fyrr.
Dæmi: Kafli sem sýnir æsku persónunnar útskýrir af hverju hún bregst svona hart við núna.
Þema
Viðfangsefnið sem verkið fjallar um í grunninn.
Dæmi: Vinátta, missir og frelsi eru algeng þemu í skáldskap.
Boðskapur
Hugsunin eða lífsviðhorfið sem verkið miðlar til lesandans.
Dæmi: Boðskapur getur verið að hugrekki borgi sig, án þess að það standi berum orðum.
Smásaga
Stutt frásögn í lausu máli, oftast með fáum persónum, einu sögusviði og einu meginatviki.
Dæmi: Smásögu er hægt að klára í einni setu og hún getur samt setið í manni lengi á eftir.
Skáldsaga
Löng skálduð frásögn í lausu máli með fléttu og persónusköpun.
Dæmi: Skáldsaga hefur rými fyrir margar persónur og langan tíma, ólíkt smásögunni.
Myndmál og stílbrögð
Hugtökin sem lýsa því hvernig höfundur segir hlutina, ekki hvað hann segir.
Myndmál
Samheiti yfir líkingar og myndir í máli sem láta lesandann sjá fyrir sér.
Dæmi: Myndhverfingar, viðlíkingar og persónugervingar eru allt myndmál.
Myndhverfing
Eitt er sagt vera annað, án samanburðarorðs.
Dæmi: „Tunglið er silfurdiskur á himninum.“
Viðlíking
Samanburður með samanburðarorði, oftast „eins og“ eða „sem“.
Dæmi: „Hann var eins og klettur á meðan allt fór í háaloft í kringum hann.“
Persónugerving
Hlutum eða náttúru eru gefnir mannlegir eiginleikar.
Dæmi: „Vindurinn hvíslaði í laufinu.“
Tákn
Hlutur sem stendur fyrir eitthvað annað og stærra.
Dæmi: Dúfa er algengt tákn friðar og hjarta tákn ástar.
Andstæður
Tvö ólík atriði sett hlið við hlið til að skerpa á hvoru tveggja.
Dæmi: Ljós og myrkur, hiti og kuldi, von og ótti.
Endurtekning
Orð eða lína endurtekin til áherslu eða til að skapa hrynjandi.
Dæmi: Þegar sama ljóðlínan lokar hverju erindi verður hún að þungamiðju ljóðsins.
Ýkjur
Vísvitandi öfgar til að ná áhrifum.
Dæmi: „Ég hef sagt þér þetta milljón sinnum.“
Úrdráttur
Andstæða ýkju: sagt minna en maður meinar, viljandi.
Dæmi: „Þetta gekk bara ágætlega,“ sagt eftir að hafa fengið tíu í prófinu.
Kaldhæðni
Sagt eitt en meint annað, oft þveröfugt.
Dæmi: „Frábært, akkúrat það sem mig vantaði,“ sagt þegar síminn deyr á versta tíma.
Vísun
Skírskotun í annað verk, sögu eða atburð sem lesandinn þekkir.
Dæmi: „Akkilesarhæll“ vísar í grísku goðsöguna um veika blettinn.
Hljóðlíking
Orð sem hermir eftir hljóðinu sem það lýsir.
Dæmi: „Suð“, „brak“, „dynkur“ og „skrjáf“ herma öll eftir hljóðunum sem þau lýsa.
Stílbragð
Samheiti yfir aðferðirnar sem höfundur beitir á málið til áhrifa.
Dæmi: Endurtekning, ýkjur og andstæður eru stílbrögð.
Ljóðmælandi
Röddin sem talar í ljóði. Ljóðmælandinn er ekki sá sami og skáldið.
Dæmi: Skáld getur látið ljóðmælanda vera barn, fugl eða löngu liðna manneskju.
Erindi
Efnisheild í ljóði, nokkrar ljóðlínur saman, svipað og efnisgrein í venjulegum texta.
Dæmi: Ferskeytla er eitt erindi með fjórum ljóðlínum.
Ljóðlína
Ein lína í ljóði.
Dæmi: Línuskil í ljóði eru val skáldsins og hluti af merkingunni.
Ljóðstafir
Stuðlarnir tveir og höfuðstafurinn sem binda saman línur í hefðbundnum kveðskap.
Dæmi: Í „Fljúga hvítu fiðrildin“ eru f-in ljóðstafirnir.
Rím
Samhljómur orða, oftast í enda ljóðlína.
Dæmi: „Braut“ og „þraut“ ríma. Í ferskeytlu ríma fyrsta og þriðja lína.
Hrynjandi
Taktur málsins í ljóði eða texta.
Dæmi: Stuttar línur með þungum áherslum gefa allt aðra hrynjandi en langar og mjúkar.
Síðast uppfært .
Algengar spurningar
- Hvað eru bókmenntahugtök?
- Bókmenntahugtök eru orðin sem notuð eru til að tala um texta: hvernig sagan er byggð upp, hver segir hana og hvernig höfundur beitir málinu. Á þessari síðu eru 42 hugtök útskýrð með dæmi við hvert, annars vegar frásagnarhugtök og hins vegar myndmál og stílbrögð.
- Hver er munurinn á myndhverfingu og viðlíkingu?
- Í viðlíkingu er samanburðurinn sagður berum orðum með „eins og“ eða „sem“, til dæmis hún er sterk eins og björn. Í myndhverfingu er hann ekki sagður heldur er hluturinn látinn VERA eitthvað annað, til dæmis hún er björn. Myndhverfingin er þéttari og krefst þess að lesandinn sjái tengslin sjálfur.
- Hvernig lærir maður bókmenntahugtök fyrir próf?
- Lestu skýringuna og dæmið saman, því hugtak án dæmis situr sjaldan eftir. Rifjaðu svo upp með dreifðri endurtekningu: í Glósukubbunum á kokomo.is koma hugtökin sem þú kannt sjaldnar og hin oftar, þangað til þau festast. Æfingin er ókeypis og krefst engrar skráningar.