Tónfræði

Hvítu nóturnar heita C D E F G A B og svo byrjar röðin upp á nýtt. Þær kallast stofntónar.

Svörtu nóturnar raðast í tvennur og þrennur og það eru kennileitin á hljómborðinu. C er hvíta nótan rétt vinstra megin við tvennuna og F er hvíta nótan rétt vinstra megin við þrennuna.

Nótan sem heitir B var lengi kölluð H hér á landi og annars staðar í Norður-Evrópu. Sú hefð er á undanhaldi og nú er kennd alþjóðlega röðin. Lækkað B heitir Bes.

Hálftónn er stysta bilið á hljómborðinu: næsta nóta til hliðar, hvort sem hún er hvít eða svört.

Heiltónn er tveir hálftónar, það er að segja ein nóta á milli.

Milli flestra hvítra nótna liggur svört nóta, svo bilið er heiltónn. Undantekningarnar eru tvær: E og F og B og C. Þar er engin svört nóta á milli og bilið er hálftónn.

Kross hækkar nótu um hálftón: C verður Cís, F verður Fís. Nafnið fær endinguna -ís.

Be lækkar nótu um hálftón: D verður Des, E verður Es, A verður As og B verður Bes.

Sama svarta nótan á því tvö nöfn eftir því hvaðan komið er: Cís og Des eru sami tónninn. Það heita samhljóma nöfn.

G-lykillinn vefur sig um aðra línu neðan frá og merkir hana sem G. Þaðan er allt annað talið.

Nóturnar á línunum neðan frá eru E, G, B, D og F. Nóturnar í bilunum eru F, A, C og E.

Þegar nóta fer út fyrir strenginn er dregin stutt hjálparlína undir hana eða yfir. C beint undir strengnum er algengasta dæmið.

F-lykillinn merkir aðra línu ofan frá með punktunum tveimur, sitt hvorum megin við hana. Sú lína er F.

Nóturnar á línunum neðan frá eru G, B, D, F og A. Í bilunum eru A, C, E og G.

Sami strengur, önnur nöfn. F-lykillinn er notaður fyrir dýpri raddir og vinstri hönd á píanó, svo sama línan merkir aðra nótu en í G-lykli.

Slag er grunneiningin í taktinum, það sem maður slær með fætinum. Hvert nótnagildi segir hversu mörg slög nótan varir.

Þegar fjórðapartsnóta er eitt slag gildir heilnóta fjögur slög, hálfnóta tvö, fjórðapartsnóta eitt, áttundapartsnóta hálft og sextándapartsnóta fjórðung.

Útlitið segir gildið: autt höfuð er langt, fyllt höfuð styttra, og hver fáni á leggnum helmingar gildið enn.

Taktur er bilið milli taktstrika. Taktvísirinn stendur fremst á strengnum, á eftir lyklinum og formerkjunum.

Efri talan telur hversu margar einingar komast í hvern takt. Neðri talan segir hvaða nóta er einingin: 4 merkir fjórðapartsnótu og 8 merkir áttundapartsnótu.

Í einfaldri takttegund skiptist hvert slag í tvennt (2/4, 3/4, 4/4). Í samsettri skiptist það í þrennt (6/8, 9/8, 12/8). Þess vegna telur 6/8 tvö slög en ekki sex.

Tóntegund er sá hópur nótna sem lagið byggir á, og formerkin fremst á strengnum segja hver hún er.

Dúrtónstiginn raðar heiltónum og hálftónum alltaf eins: heill, heill, hálfur, heill, heill, heill, hálfur. Til að sú röð gangi upp frá öðrum grunntóni en C þarf formerki.

Krossaröðin er alltaf sú sama: fís, cís, gís, dís, aís, eís, bís. Be-röðin er bes, es, as, des, ges, ces, fes. Hver ný tóntegund bætir næsta formerki við og heldur hinum.

Síðasti krossinn er alltaf hálftóni fyrir neðan grunntón tóntegundarinnar: einn kross, fís, gefur G-dúr og tveir, fís og cís, gefa D-dúr. Í be-röðinni er næstsíðasta be-ið grunntónninn: bes og es gefa Bes-dúr. F-dúr, með eitt be, er undantekningin sem þarf að muna.

Hverri dúrtóntegund fylgir samhliða molltóntegund með nákvæmlega sömu formerki. C-dúr og a-moll hafa bæði engin formerki.

Molltóntegundin byrjar á sjötta tóni dúrtónstigans, sem er þremur hálftónum neðar en grunntónninn. Frá C talið niður: B, Bes, A. Þar er a-moll.

Formerkin ein segja því ekki hvort lagið er í dúr eða moll. Það ræðst af því hvaða tónn hvílir, oftast sá fyrsti og síðasti.

Tónbil er fjarlægðin milli tveggja nótna og hún er mæld í tvennu lagi.

Fyrst talan: teldu nótnaheitin frá neðri nótu upp í þá efri og hafðu báða enda með. C upp í G spannar C, D, E, F, G, það eru fimm heiti, svo þetta er fimmund.

Svo gerðin: teldu hálftónana. Prím, ferund, fimmund og áttund eru hreinar. Tvíund, þríund, sexund og sjöund eru stórar eða litlar, og munurinn er einn hálftónn.

Hálftónarnir segja til um gerðina: lítil tvíund er einn hálftónn, stór tvíund tveir, lítil þríund þrír, stór þríund fjórir, hrein ferund fimm, hrein fimmund sjö, lítil sexund átta, stór sexund níu, lítil sjöund tíu og stór sjöund ellefu.

Þríhljómur er þrjár nótur: grunntónn og tvær þríundir hlaðnar ofan á hann.

Dúrþríhljómur hefur stóra þríund neðst og litla ofan á. Mollþríhljómur er öfugur: lítil neðst og stór ofan á. Það eitt skilur þá að.

Stækkaður þríhljómur hefur tvær stórar þríundir og minnkaður tvær litlar. Þeir hljóma báðir óstöðugt og leita áfram.

Áferð lýsir því hvernig raddirnar liggja saman í tónlistinni, ekki hvaða nótur eru spilaðar.

Einraddað: ein laglína og ekkert annað. Hómófónískt: ein laglína ber uppi og hitt fylgir sem undirleikur.

Pólýfónískt: fleiri en ein sjálfstæð laglína hljóma saman og engin ein ber uppi. Kanón og fúga eru skólabókardæmin.