Fimmtán þrep. Setning birtist og þú ýtir á orðið sem spurt er um. Hvert þrep kennir eitt próf sem þú getur keyrt í hausnum á hvaða orði sem er.
Þrepin opnast eitt af öðru. Kanntu efnið þegar? Ýttu á læst þrep til að opna það.
Nafnorð er nafn á einhverju: manneskju, hlut, stað eða hugmynd. Stelpa, sími, Reykjavík, gleði.
Prófið: nafnorð tekur við greini. Bættu -inn, -in eða -ið aftan á og sjáðu hvort það gengur upp: bíll verður bíllinn, bók verður bókin, hús verður húsið.
Annað próf: nafnorð má telja. Einn bíll, tveir bílar. Það gengur ekki á orði eins og „hratt“.
Sögn segir hvað gerist eða hvernig eitthvað er. Hleypur, borðaði, er, verður.
Prófið: settu „að“ fyrir framan og reyndu nafnháttinn, myndina sem stendur alltaf með „að“. Hleypur verður að hlaupa, borðaði verður að borða. Það gengur hvorki á „hratt“ né „bíll“.
Annað próf: sögn breytist eftir tíð. Ég hleyp í dag, ég hljóp í gær.
Sama orðmynd getur verið nafnorð í einni setningu og sögn í annarri. Setningin ræður.
Ganga er góð hreyfing: hér er orðið ganga nafnorð, það tekur greini (gangan) og það má telja. Við ætlum að ganga heim: hér er ganga sögn í nafnhætti, með „að“ á undan.
Keyrðu því alltaf prófið á orðinu eins og það stendur, ekki eins og þú hefur séð það annars staðar.
Lýsingarorð lýsir nafnorði: stór bíll, kalt veður, peysan er rauð.
Prófið: lýsingarorð beygist með nafnorðinu sínu: rauður bíll, rauð peysa, rautt hús. Flest má líka stigbreyta: stór, stærri, stærstur. Það gengur ekki á nafnorði: bíll, bíllari?
Lýsingarorðið beygist líka með nafnorðinu sínu: rauður bíll, rauð peysa, rautt hús.
Fornafn stendur í stað nafnorðs svo að ekki þurfi að endurtaka nafnorðið. Anna hljóp verður hún hljóp.
Prófið: geturðu sett nafnorð í stað orðsins og setningin heldur velli? Þá er það fornafn, nema orðið taki greini, því þá er það sjálft nafnorð. Hann kom verður Jón kom.
Þessi, sá, allir, enginn og sumir eru líka fornöfn. Þau geta staðið ein, eins og allir grétu, eða með nafnorði, eins og þessi mynd.
Standi fornafnið með nafnorði gengur prófið ekki, því nafnorðið er enn á sínum stað: bókin mín, þessi mynd, allan daginn. Eignarfornöfnin minn, þinn og sinn standa nær alltaf þannig.
Töluorð telur eða raðar. Einn, tveir, þrír telja. Fyrsti, annar, þriðji raða.
Greinirinn er ekki sér orð á íslensku heldur ending. Bíll verður bíllinn, bók verður bókin, hús verður húsið. Þess vegna er spurt hvaða orð ber greininn.
Lausi greinirinn hinn, hin, hið er líka til en sést helst í hátíðlegu máli: hinn frægi maður.
Fallorð eru orðin sem beygjast í föllum: nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli.
Þau eru fimm: nafnorð, lýsingarorð, fornöfn, töluorð og greinir. Fjögur fyrstu eru sér orð, greinirinn hangir aftan í nafnorðinu.
Hér blandast fjögur þeirra saman. Keyrðu prófið úr því þrepi sem á við, eitt í einu.
Atviksorð segir hvernig, hvar, hvenær eða hve mikið: hljóp hratt, býr hér, kom seint, mjög gott.
Prófið: atviksorð beygist ekki eftir kyni, tölu eða falli. Sum má þó stigbreyta, eins og hratt, hraðar, hraðast, en þau laga sig aldrei að nafnorði.
Berðu það saman við lýsingarorðið: hún er fljót og hann er fljótur (lýsingarorð, beygist), en hún svarar fljótt og hann svarar fljótt (atviksorð, breytist ekki).
Forsetning er smáorð sem stendur á undan nafnorði eða fornafni og bindur það við setninguna: í húsinu, um daginn, með mér.
Prófið: forsetning stýrir falli þess sem á eftir kemur. Um daginn, frá deginum. Orðið á eftir breytist eftir því hvaða forsetning stendur á undan.
Algengar forsetningar: í, á, um, frá, til, með, af, eftir, undir, yfir, hjá, við.
Samtenging tengir saman orð eða heilar setningar: bíll og hjól, hún kom en hann fór, ég veit að hún kemur.
Nafnháttarmerkið er orðið „að“ í annarri stöðu: beint á undan sögn í nafnhætti. Ég ætla að læra. Þar tengir það ekkert, það merkir aðeins nafnháttinn.
Prófið á „að“: kemur sögn í nafnhætti strax á eftir? Þá er það nafnháttarmerki. Kemur heil setning á eftir? Þá er það samtenging.
Nú blandast allt saman. Farðu eftir sama ferli í hvert sinn: finndu fyrst sögnina, hún er auðveldust, og vinndu þig út frá henni.
Tekur orðið greini? Nafnorð. Beygist það með nafnorði, eins og rauður bíll, rauð peysa, rautt hús? Lýsingarorð. Breytist það aldrei eftir kyni, tölu eða falli? Þá er það atviksorð, forsetning eða tenging.
Ef þú manst ekki prófið máttu fara aftur í þrepið sem kenndi það. Þau eru öll opin.
Setningarhluti er hlutverk orðs í setningunni, ekki flokkur þess. Sama nafnorðið getur haft ólíkt hlutverk eftir því hvar það stendur.
Umsögnin er sögnin sem sýnir tíðina, hvort eitthvað gerist núna eða gerðist áður: hleypur, hljóp. Stelpan hljóp heim: umsögnin er hljóp.
Finndu alltaf umsögnina fyrst. Hinir hlutarnir finnast út frá henni.
Prófið: finndu umsögnina og spurðu hver eða hvað? á undan henni. Stelpan hljóp. Hver hljóp? Stelpan. Frumlagið er stelpan.
Frumlagið stendur oftast í nefnifalli, myndinni sem orðið hefur í orðabók.
Það stendur oftast fremst en ekki alltaf: Í gær kom hún heim. Þar er frumlagið hún, þótt það standi í miðjunni.
Sé frumlagið fleiri orð en eitt, eins og litla systir mín, ýtirðu á nafnorðið sjálft, systir. Hin orðin lýsa því bara.
Prófið: spurðu hvern eða hvað? á eftir umsögninni. Hún las bókina. Hvað las hún? Bókina. Andlagið er bókina.
Andlagið stendur oftast í þolfalli, myndinni sem orðið tekur á eftir sögninni: ég sé bókina, ekki bókin.
Sumar sagnir taka andlag í þágufalli eða eignarfalli. Þá spyrðu hverjum eða hvers í staðinn: ég hjálpaði honum (hverjum hjálpaði ég?), ég sakna hennar (hvers sakna ég?).
Ekki hafa allar setningar andlag. Hún hló hefur frumlag og umsögn en ekkert andlag, því það er ekkert sem hlegið er.
Aðalsetning getur staðið ein og sér: Ég veit það.
Aukasetning getur það ekki. Hún hangir inni í annarri setningu og byrjar á tengingu: að hún kemur, þegar leikurinn endaði, sem vann keppnina.
Prófið: taktu bútinn út og lestu hann einan. „Að hún kemur“ hangir í lausu lofti, svo hann er aukasetning. Hún byrjar á tengingunni og nær yfir allt sem tilheyrir henni.
Síðast uppfært .
Með prófi frekar en minni. Nafnorð tekur við greini, bíll verður bíllinn, og það má telja það: einn bíll, tveir bílar. Sögn fer í nafnhátt með „að“ og breytist eftir tíð: að hlaupa, ég hleyp, ég hljóp. Lýsingarorð stigbreytist: stór, stærri, stærstur. Atviksorð beygist ekki, þótt sum stigbreytist, og segir hvernig, hvar eða hvenær. Í Greiningunni kennir hvert þrep eitt slíkt próf.
Orðin standa alltaf í setningu, því orðflokkur er ekki eiginleiki orðs heldur orðs í samhengi. Gangan var löng hefur nafnorð þar sem við göngum heim hefur sögn, og sami stofninn liggur að baki hvoru tveggja. Þess vegna er ýtt á orðið í setningunni í stað þess að velja heiti af lista. Þrepin eru fimmtán: ellefu taka orðflokkana, eitt í einu og svo blandaða, og fjögur taka umsögn, frumlag, andlag og aukasetningar. Minnisblað þrepsins stendur opið meðan svarað er og skýring fylgir hverju svari, líka röngu.