Fimmtán þrep. Setning birtist og þú ýtir á orðið sem spurt er um. Hvert þrep kennir eitt próf sem þú getur keyrt í hausnum, því orðflokkur er ekki eitthvað sem maður man heldur eitthvað sem maður prófar. Þrepin opnast eitt af öðru.
Þrepin opnast eitt af öðru. Kanntu efnið þegar? Ýttu á læst þrep til að opna það.
Nafnorð er nafn á einhverju: manneskju, hlut, stað eða hugmynd. Stelpa, sími, Reykjavík, gleði.
Prófið: nafnorð tekur við greini. Bættu -inn, -in eða -ið aftan á og sjáðu hvort það gengur upp: bíll verður bíllinn, bók verður bókin, hús verður húsið.
Annað próf: nafnorð má telja. Einn bíll, tveir bílar. Það gengur ekki á orði eins og „hratt“.
Sögn segir hvað gerist eða hvernig eitthvað er. Hleypur, borðaði, er, verður.
Prófið: settu „að“ fyrir framan og reyndu nafnháttinn, myndina sem stendur alltaf með „að“. Hleypur verður að hlaupa, borðaði verður að borða. Það gengur hvorki á „hratt“ né „bíll“.
Annað próf: sögn breytist eftir tíð. Ég hleyp í dag, ég hljóp í gær.
Orðflokkur er ekki eiginleiki orðs heldur orðs í setningu. Sami stofninn getur verið hvort tveggja.
Gangan var löng: gangan er nafnorð, hún tekur greini og hana má telja. Við göngum heim: göngum er sögn, hún fer í nafnhátt með „að ganga“.
Keyrðu því alltaf prófið á orðinu eins og það stendur, ekki eins og þú hefur séð það annars staðar.
Lýsingarorð lýsir nafnorði: stór bíll, kalt veður, peysan er rauð.
Prófið: lýsingarorð má stigbreyta. Stór, stærri, stærstur. Kaldur, kaldari, kaldastur. Það gengur ekki á nafnorði: bíll, bíllari?
Lýsingarorðið beygist líka með nafnorðinu sínu: rauður bíll, rauð peysa, rautt hús.
Fornafn stendur í stað nafnorðs svo það þurfi ekki að endurtaka. Anna hljóp verður hún hljóp.
Prófið: geturðu sett nafnorð í staðinn og setningin heldur velli? Þá er orðið fornafn. Hann kom verður Jón kom.
Þessi, sá, allir, enginn og sumir standast sama próf: þau standa í stað nafnorðs alveg eins og hann og hún.
Eignarfornöfnin minn, þinn, sinn eru undantekning frá prófinu. Þau koma með nafnorðinu í stað þess að leysa það af: bókin mín. Þar er nafnorðið enn á sínum stað, svo þú getur ekki skipt fornafninu út fyrir annað nafnorð.
Töluorð telur eða raðar. Einn, tveir, þrír telja. Fyrsti, annar, þriðji raða.
Greinirinn er ekki sér orð á íslensku heldur ending. Bíll verður bíllinn, bók verður bókin, hús verður húsið. Þess vegna er spurt hvaða orð ber greininn.
Lausi greinirinn hinn, hin, hið er líka til en sést helst í hátíðlegu máli: hinn frægi maður.
Fallorð eru orðin sem beygjast í föllum: nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli.
Þau eru fimm: nafnorð, lýsingarorð, fornöfn, töluorð og greinir. Fjögur fyrstu eru sér orð, greinirinn hangir aftan í nafnorðinu.
Hér blandast fjögur þeirra saman. Keyrðu prófið úr því þrepi sem á við, eitt í einu.
Atviksorð segir hvernig, hvar eða hvenær: hljóp hratt, býr hér, kom seint.
Prófið: atviksorð beygist ekki. Það er alltaf eins, sama hvað stendur í kringum það.
Berðu það saman við lýsingarorðið: hún er fljót og hann er fljótur (lýsingarorð, beygist), en hún svarar fljótt og hann svarar fljótt (atviksorð, breytist ekki).
Forsetning er smáorð sem stendur á undan nafnorði eða fornafni og bindur það við setninguna: í húsinu, um daginn, með mér.
Prófið: forsetning stýrir falli þess sem á eftir kemur. Um daginn, frá deginum. Orðið á eftir breytist eftir því hvaða forsetning stendur á undan.
Algengar forsetningar: í, á, um, frá, til, með, af, eftir, undir, yfir, hjá, við.
Samtenging tengir saman orð eða heilar setningar: bíll og hjól, hún kom en hann fór, ég veit að hún kemur.
Nafnháttarmerkið er orðið „að“ í annarri stöðu: beint á undan sögn í nafnhætti. Ég ætla að læra. Þar tengir það ekkert, það merkir aðeins nafnháttinn.
Prófið á „að“: kemur sögn í nafnhætti strax á eftir? Þá er það nafnháttarmerki. Kemur heil setning á eftir? Þá er það samtenging.
Nú blandast allt saman. Farðu eftir sama ferli í hvert sinn: finndu fyrst sögnina, hún er auðveldust, og vinndu þig út frá henni.
Tekur orðið greini? Nafnorð. Stigbreytist það? Lýsingarorð. Beygist það alls ekki? Þá er það atviksorð, forsetning eða tenging.
Ef þú manst ekki prófið máttu fara aftur í þrepið sem kenndi það. Þau eru öll opin.
Setningarhluti er hlutverk orðs í setningunni, ekki flokkur þess. Sama nafnorðið getur haft ólíkt hlutverk eftir því hvar það stendur.
Umsögnin er sögnin sem segir hvenær atburðurinn gerist og hver gerir hann. Stelpan hljóp heim: umsögnin er hljóp.
Finndu alltaf umsögnina fyrst. Hinir hlutarnir finnast út frá henni.
Prófið: finndu umsögnina og spurðu hver eða hvað? á undan henni. Stelpan hljóp. Hver hljóp? Stelpan. Frumlagið er stelpan.
Frumlagið stendur í nefnifalli, myndinni sem orðið hefur í orðabók.
Það stendur oftast fremst en ekki alltaf: Í gær kom hún heim. Þar er frumlagið hún, þótt það standi í miðjunni.
Prófið: spurðu hvern eða hvað? á eftir umsögninni. Hún las bókina. Hvað las hún? Bókina. Andlagið er bókina.
Andlagið stendur oftast í þolfalli, myndinni sem orðið tekur á eftir sögninni: ég sé bókina, ekki bókin.
Sumar sagnir taka andlag í þágufalli eða eignarfalli. Þá spyrðu hverjum eða hvers í staðinn: ég hjálpaði honum (hverjum hjálpaði ég?), ég sakna hennar (hvers sakna ég?).
Ekki hafa allar setningar andlag. Hún hló hefur frumlag og umsögn en ekkert andlag, því það er ekkert sem hlegið er.
Aðalsetning getur staðið ein og sér: Ég veit það.
Aukasetning getur það ekki. Hún hangir inni í annarri setningu og byrjar á tengingu: að hún kemur, þegar leiknum lauk, sem vann keppnina.
Prófið: taktu bútinn út og lestu hann einan. „Að hún kemur“ hangir í lausu lofti, svo hann er aukasetning. Hún byrjar á tengingunni og nær yfir allt sem tilheyrir henni.
Síðast uppfært .
Með prófi frekar en minni. Nafnorð tekur við greini, bíll verður bíllinn, og það má telja það: einn bíll, tveir bílar. Sögn fer í nafnhátt með „að“ og breytist eftir tíð: að hlaupa, ég hleyp, ég hljóp. Lýsingarorð stigbreytist: stór, stærri, stærstur. Atviksorð beygist alls ekki og segir hvernig, hvar eða hvenær. Í Greiningunni kennir hvert þrep eitt slíkt próf.
Orðin standa alltaf í setningu, því orðflokkur er ekki eiginleiki orðs heldur orðs í samhengi. Gangan var löng hefur nafnorð þar sem við göngum heim hefur sögn, og sami stofninn liggur að baki hvoru tveggja. Þess vegna er ýtt á orðið í setningunni í stað þess að velja heiti af lista. Þrepin eru fimmtán: ellefu taka orðflokkana, eitt í einu og svo blandaða, og fjögur taka umsögn, frumlag, andlag og aukasetningar. Minnisblað þrepsins stendur opið meðan svarað er og skýring fylgir hverju svari, líka röngu.